መባእታዊ ኣገባብ ልቢ ወለድ

 

ልቢ ወለድ ትጽሕፍ ዲኻ? እንታይ ዓይነት ልቢ ወለድ? ንግዳዊ ስነ ጽሑፍ (Commericial fiction) ወይስ ስነ ጽሑፋዊ (Literary fiction)… ካበየናይ… ኣበየናይ… ኢኻ ተተኹር? እስከ ንገረኒ፡ ገበናዊ ልቢ ወለድ ( Mysteries Fiction): ሳይንሳዊ ልቢ ወለድ (science fiction): ዘሰንብድ ወይ ዘርዕድ (Honor or Thrillers Fiction): ፍቕራዊ ልቢ ወለድ፡ ታሪኻዊ ልቢ ወለድ፡ ፋንታዝያዊ ልቢ ወለድ. . . ካብዚታት ኣበየናይ ክትጽሕፍ ወይ ክትፈጥር ኢዩ ዝብርሃካ? (ንገረኒ እስከ ኣበይ’ዩ ዝብርሃካ?)

ብዙሓት ጽሓፍት ወይ ናይዚ ዓውዲ ምሁራት፡ ንልቢ ወለድ ብዝተፈላለየ መልክዓት ብምትርጓም ክገልጹዎ ተራእዮምን ተሰሚዖምን ኢያዮም። ነናቶም ትርጉምን ስምን ብምሃብ ንጽባቐ ወይ ንዕምቆቱ ልቢ ወለድ ዝምልከት ኣመታቶም ኣንቢሮም ኢዮም። እገለ ከምዚ ኢሉ ከምዚ ከኣ እገሊት ክበሃል ዘጸግም እኳ እንተዘይ ኮነ፡ ብምልኦም ናይዚ ዓውዲ ምሁራን ግን፡ ‘ፈጠራዊ ስራሕ’ ምኳኑ እሰማምዑ።

ልቢ ወለድ ግን እንታይ ኢዩ? ዝብል ኣምር ሕጂ ክምልሶ ኣይደልን። ብዓልኹም መልስዎ። ናብቲ ልቢ ወለድ ከብሎ ዝኽእል ረቛሒታት ግን ብጽብብ ዝበለ ክድህስሶ ክፍትን።

ሀ. ረቋሒታት ስነ ጽሑፋዊ ልቢ ወለድ ኪበሃል እንከሎ ብውሑዱ እዞም ዝስዕቡ ክጠቓለሉ ይግባእ።

ጠባይ (Character)
ትልሚ (Plot)
ምከና (Setting)
ግርጭት Conflit)
መልእኽቲ (Theme)

እዞም ረቋሒታት፡ ኣብ ዝዀነ ፈጠራዊ ስነ ጽሑፍ ኣገዳስቲ ኮይኖም ኢዮም።

ለ. እቲ ካላኣይ ድማ፡ ጥበባዊ ኣቀራርባ ልቢ ወለድ ዝበሃል ኢዩ። እዚ ኣገባብ እዚ ድማ ብውሕዱ እዞም ሰለስተ ክንጸባረቑ ይድለ።

መነጽረ ዛንታ (Point of view)
ቅዲ (Style)
ትውክልቲ (Symbol) ኢዮም።

ሀ. ረቛሒታት ልቢ ወለድ፡ ነፍሲ ወለፍ ረቛሒ እንታይ ተራን ጽልዋን ኣለዎ ኣብቲ ፈጠራዊ ስራሕ ወይ ዕዮ ምግንዛብ ወይ ምድህሳስ ይከኣል።
ጠባይ
ጠባይ ኣብ ልቢ ወለድ ብደራሲ ዝፍጠር ኮይኑ፡ ህይወት ወይ እውን ትንፋስ ዘለዎ ባህርይ ብምፍጣር ብደራሲ ዝንክብከብ፡ ናይቲ ደራሲ ፍጡራት ኢዮም ይበሃል። እዚ ምፍጣር ጠባያት ከኣ ካራክተራዘሽን (Characterazation) ይበሃል።

ቀንዲ ጠባይ፡
ቀንዲ ጠባይ (Protagonist) ዝበሃል ቀንዲ ቀላሲ ወይ ሕመረት ናይቲ ዛንታ ኮይኑ፡ ካብ ፈለማ ክሳብ መፈጸምታ ዝጸንሕ ጠባይ ኮይኑ፡ ንኣንባቢ ይኹን ንተዓዛቢ ልቢ ብምንጥልጣል ከም እትከታተሎን ከም እትስዕቦን ዝገብር ግን ተራ ጥበብ ደራሲ ኢዩ።
ጸረ-ጠባይ፡
ጸረ-ጠባይ (Anti protagonist) ዝበሃል ድማ ነቲ ቀንዲ ጠባይ ዝጻረር ፈጠራዊ ፍጡር ደራሲ ኮይኑ፡ ነቲ ፈጠራዊ ዛንታ ናብ ወጥሪ ንኽዓርግ ልዑል ተራ እጻወት።

ጸረ-ጠባይ ነቲ ቀንዲ ጠባይ ከላዕሎ፡ ክተኽሎ, ክነቕሎ፡ ህይወቱ ናብ ሓደጋ ዝመልሶ፡ ነቲ መስገደሉ ናብ መፍትሒ ዝሕብሮ – እዚ ጠባይ ምስ ስዓብቱ እዩ።
(ቀንዲ ጠባይን ጸረ-ጠባይን ተመጣጣኒ ሓይሊ ወይ ጽልዋ ክህልዎም ይግባእ። ‘ምኽንያቱ’ ይብል እቲ መጽሓፍ፡ ‘ግርጭታት ኣብ ምዕባይ፡ ንኣንባቢ ውነኡ ንምስሓብ ሓጋዚ ስለ ዝኮነ። ብዓቢኡ ከኣ ትንፋስ ዘለዎ ፈጠራዊ ዕዮ ንምዕያይ ስለ ዝሕግዝ፡ል።’)

20161030_1542461

ኣብ ምፍጣር ጠባይ ደራሲ ኣብቶም ጠባያት ዘሎ ኣመለኻኽትኦም፡ ኣረኣእይኦም፡ ኣተሓሳስብኦም ኣብ ግምት ብምእታው በዞም ዝስዕቡ ባእታታት ክምእኸል ይግደድ።
ከባቢያዊ፡ ማሕበራዊ-ኢኮነሚያዊ፡ ብሄር፡ ዕድመ፡ ስራሕ፡ ጾታ ጀንደርን ካልእን ኣብ ፈጠራዊ ስርሓት ዓቢ ተራ ኣለዎም።

ትልሚ፡
ትልሚ መትኒ ወይ ሕመረት ወይ እውን ስከሌቶን ናይ ዛንታ ኢዩ። እዚ ትልሚ እዚ ድማ ደራሲ መስመሩ ከይስሕት ሓሳቡ ከየግፍሕ ዝሕዝ መስመር ዛንታ ኢዩ።

ምከና፡
ምከና ንቦታ ፍጻመን ግዜ ዛንታን ኢዩ ዘመልክት። ምከና ፈጠራዊ ቦታ ክኸውን ይኽእል ኢዩ። ወይ እውን ሓቀኛ ቦታ ክኸውን ይኽእል ኢዩ። ኣንባቢ ድማ ኣብቲ ዛንታ ከንብቦ እንከሎ ኣብ ስእለ ኣእምሮኡ እናሳእለ ንባቡ እናተመሰጠ ከንብብ ይገብር። ወዛል ዛንታ እንተኾይኑ ግን ቦታ ምከናስ ይትረፍ እንታይ ይብል ኣሎ ዛንታ እውን ንምትሓዙ ከሸግረካ እኽእል እዩ።

ግርጭት፡
ግርጭት ብዝተፈላለየ ጠንቂ ወይ ዛዕባ ዝስዕብ ናይቲ ፈጠራዊ ስራሕ ዛንታ ኢዩ።

ቀንዲ ግርጭት ናይ ጠባያት ኪዀኑ ዝኽእሉ ተባሂሎም ዝጽውዑ ኣብዚ ናይ ግርጭት መድረኽ ድማ፥

* ቀንዲ ጠባይ ምስ ካልኦት
* ቀንዲ ጠባይ ምስ ባዕሉ
* ቀንዲ ጠባይ ምስ ባህርይ
* ቀንዲ ጠባይ ምስ ሕብረተሰብ
* ቀንዲ ጠባይ ምስ መንፈሳዊ ሓይልታት
* ቀንዲ ጠባይ ምስ ዕጫኡ

ቀንዲ ጠባይ ምስ ካልኦት ጠባያት (protagonist verses another characters) ኣብዚ እቲ ቀንዲ ጠባይ ናብ ሓደ ነገር ንምብጻሕ ወይ እውን ንምኳን ኣብ ዝግበር ቃልሲ ዝፍጠር ናይ ግርጭት መድረኽ እዩ።

ዓይነታት ግርጭት ኣብ ክልተ ከፊልና ድማ ክንሪኦም ይከኣል ኢዩ።
– ሕልማዊ ግርጭት፡
ኣብ ሕልማዊ ግርጭት – ቀንዲ ጠባይ ምስ ገዛእ ርእሱ ወይ እውን ባዕሉ ምስ ሕልናኡ ዝፈጥሮ ግርጭት ኰይኑ፡ እዚ እቲ ቀዳማይ ኢዩ።
– ኣካላዊ ግርጭት
ኣካላዊ ግርጭት ግዳማዊ ግርጭት እውን ይብልዎ ኢዮም። እዚ ግርጭት፡ ምስ ካልኦት ጠባያት ዝፍጠር ኮይኑ፡ ምስ ሕብረተሰቡ፡ ምስ ፈጣሪኡ፡ ባህሉ፡ ልምዱን ካልእን ክኸውን ይኽእል ኢዩ፡ እዚ ድማ እቲ ካልኣይ ዓይነት ግርጭት ዝበሃል ኢዩ።

መልእኽቲ፡
መልእኽቲ ኣብ ፈጠራዊ ጽሕፋት ልቢ ወለድ ይኹን ካልኦት ክፋላት ስነ ጽሑፍ መልእኽቲ ክህልዎ ግድን እኳ እንተ ዘይኰነ፡ ደራሲ ግን እንታይ ኢዩ ክብል ደልዩ? እንታይ ኢዩ መልእኽቱ? እንታይ ኢዩ ቃንዛኡ? እንታይ ኢዩ ትልሙ? ንምልላይ “መልእኽቲ” ፈጠራዊ ስነ ጽሑፍ ልቢ ወለድ እንታይ ኢዩ? ቢልካ ክትድህስስ ትግደድ።
ኣብዚ ናይ ልቢ ወለድ መልእክቲ ድማ ኣብ ክልተ መልክዓት ፈላሊና ክንሪኦም ይግባእ።
እቲ ቀዳማይ፡ ዋና መልእኽቲ ደራሲ እንታይ እዩ ቢልካ ንምልላይ “ዋና መልእኽቲ” ተባሂሉ ዝጽዋዕ ኢዩ።
እቲ ካልኣል ድማ፡ “ደቂቕ መልእክቲ” ዝበሃል ኢዩ። ደራሲ ንእግረ መንገዱ ዘልዓሎም ጉዳያት እንታይ ዝኽሪ እንታይ መልእኽቲ ገዲፎም ንምልላይ ዝሕግዝ ኣገባብ ኢዩ።

ኣብዚ ክልተ ኣገባብ፡ እቲ መልእክቲ ዘልዕሎ ጉዳያት ግዚያዊ ወይ እውን ዓለምለኻዊ ክኸውን እኽእል ኢዩ።
እቲ ግዚያዊ መልእክቲ ንብሎ፡ ብቦታን ግዜን ተቀሲኑ ዝዝንቶ ኢዩ።
እቲ ዓለምለኻዊ መልእክቲ ንብሎ ድማ ብግዜን ቦታን ዘይድረት ኣድማሳዊ ስነ ሓሳብን ራእን ዘለዎ ኢዩ፡ ይብሉ ኪኢላታት እዚ ዓውዲ።

ንጽሑፈይ በዛ ናይ Sue Young ጥቕሲ ክድምድም፡
“ፈጠራዊ ድርሰት ዝጽሕፍ ደራሳይ፡ ዛንታ ምፍጣር ቀንዲ ዕዮኡ ኢዩ። ከምኡ ድማ፡ ነቲ ዛንታ ዝዀኑ ጠባያት ምፍጣር፡ ምከና ዛንታ ምጥጣሕ፡ እቲ ዋና ነገር ናይ ደራሲ ስራሕ ኢዩ። ፈጠራዊ ስራሕ ደራሳይ ናይዚ ኵሉ ድማር ዛንታ ኣንባቢ ኪቕበሎን ኪኣምኖን ምስ ዝኽእል ኢዩ፡ ፈጠራዊ ስራሕ ዝበሃል።” ቢለን ኣንቢረንኦ ኣለዋ ኣብ መጽሓፈን።

( ለ. ጥበባዊ ኣቀራርባ ልቢ ወለድ. . . 2ይ ክፋል ይቕጽል!)
***
ተስፊት ኣብርሃም

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s